Józef Lach

Józef Lach urodził się 4 sierpnia 1919 roku w Zgierzu jako syn Aleksandra i Heleny z domu Janisiewicz. Uczył się w Państwowym Liceum Handlowym w Łodzi i do zawodu księgarza przygotowywał się, pomagając ojcu w prowadzeniu rodzinnej księgarni.

W latach 1940-41 pracował w księgarni Waldemara Böse w Łodzi. W 1942 został wywieziony do Niemiec, gdzie trafił do fabryki maszyn drukarskich Hogenforst w Lipsku. Pod kierunkiem Gerharda Menz, jednego z najwybitniejszych autorytetów niemieckiego księgarstwa, przez trzy lata studiował księgarstwo, historię i zasady handlu książkami jako samouk.

Pod koniec 1944 redagował i wydawał pisemko konspiracyjne, które rozprowadzał wśród Polaków. Współpracował z komunistami niemieckimi, był współzałożycielem Związku Robotników Polskich w Niemczech i twórcą Niezależnego Komitetu Powrotu Polaków do Ojczyzny. W roku 1945 był w Lipsku sekretarzem Polskiego Komitetu Opiekuńczego i organizował repatriację Polaków do kraju.

Po powrocie do Polski zdał maturę i na początku 1946 roku podjął pracę w Łodzi jako starszy instruktor księgarski w wydawnictwie Książka. W lutym 1946 otworzył we Wrocławiu przy ulicy Kuźniczej 36/38 Księgarnię-Antykwariat, specjalizujący się w sprzedaży wydawnictw naukowych. Nawiązał kontakty z PAU, Towarzystwem Przyjaciół Nauk, Towarzystwem Warszawskim Naukowym, sprzedając ich wydawnictwa we Wrocławiu. Z zagranicy sprowadzał książki i czasopisma dla profesorów i studentów Uniwersytetu Wrocławskiego. W księgarni spotykali się uczeni i artyści wrocławscy; odbywały się tam także zebrania Koła Dolnośląskiego Związku Księgarzy Polskich, którego Lach był sekretarzem. W 1950 roku otrzymał z Naczelnej Rady Zrzeszeń Kupieckich świadectwo stwierdzające pełne kwalifikacje w detalicznym i hurtowym handlu zagranicznym w branży księgarskiej.

4 czerwca 1948 ożenił się z Wiktorią Kaizer, pochodzącą z Górnego Śląska, córką Wojciecha Króla, przed drugą wojną sołtysa wsi Rudno. 1 marca 1951 urodziła się ich córka Urszula.

W 1951 antykwariat został znacjonalizowany; Lach nie przyjął posady pomocnika księgarskiego i przez pewien czas prowadził kiosk Ruchu, sprzedając także bez pozwolenia książki. Po rozwiązaniu umowy przeprowadził się na Śląsk, pracując jako pracownik fizyczny w hucie Baildon, potem w MHD, wreszcie jako zaopatrzeniowiec w Przedsiębiorstwie Budowy Kopalń w Łęczyckim Zagłębiu Rud Żelaza. We Łęczycy był współorganizatorem Klubu Młodej Inteligencji. Po konflikcie z dyrekcją powrócił na Śląsk, gdzie od 1957 roku przy ulicy Miarki 2 w Zabrzu założył antykwariat, a w 1961 przeniósł firmę do Katowic, do sutereny przy ulicy Gliwickiej 3, gdzie prowadził ją aż do śmierci.

Poza miłośnikami książek miał także klientów z pobliskiej szkoły muzycznej przy ul. Dąbrówki, a także numizmatyków, filumenistów, filatelistów, zbieraczy ekslibrisów, medali, odznak, dzwonków i widokówek. Jedną ze specjalizacji antykwariatu były silesiaki, które zaopatrywały między innymi Biblioteka Śląska. Zakład Lacha wyróżniał się profesjonalnym, kupieckim podejściem do handlu; antykwariat stał się także miejscem spotkań miejscowych artystów i uczonych.

W 1979 Lach wystąpił z propozycją utworzenia wspólnoty, której członkowie mogli by otrzymywać poszukiwane publikacje w zamian za przekazanie zbędnych wydawnictw lub prace społeczne. Po uzyskaniu zezwolenia i lokalu ustawił w Katowicach przy ul. Sobieskiego 25 autobus będący Ruchomym Punktem Wymiany Książek; inicjatywa ta nie odniosła sukcesu i została zaniechana.

Józef Lach zmarł w Katowicach 5 września 1990 roku. Jego córka Urszula Lach od 1981 roku pracuje w Deichmanske Bibliotek w Oslo i w 2015 roku otrzymała nagrodę Wybitnego Polaka w Norwegii w kategorii kultura.